Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο

ART & LIFE

Δημήτρης Μαραμής: Στοιχειά και τραγούδι κόντρα στον Φόβο (μας) για το θάνατο

Ο συνθέτης μιλάει στα ntokoumenta για τις μελωδικές δημοτικές παραλλαγές του και το μιούζικαλ "Στοιχειωμένοι"
ART & LIFE
Δευ, 11/02/2019 - 17:50
Γράφει o Παύλος Ηλ. Αγιαννίδης

Ο συνθέτης μιλάει για τρεις δημοτικές παραλογές (που μιλούν για την ανάγκη του ανθρώπου να ξορκίσει το επέκεινα), τις οποίες μελωδικά έπλασε στο μιούζικαλ «Στοιχειωμένοι», πάνω σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο.

Δεν ξέρω αν το έχετε καταλάβει, αλλά στις μέρες μας ακόμη και οι θρύλοι και τα στοιχειά έχουν τον δικό τους ιστότοπο στο παγκόσμιο χωριό (τι χωριό, κοτζάμ πολιτεία) του Ίντερνετ. Δεν με πιστεύετε; Δείτε το harmaina.gr. Μιλάμε, βέβαια, για το Στοιχειό της Χάρμαινας. Εκεί, στην Άμφισσα. Όπου ο ιστότοπος «κρύβει» το δραστήριο εικαστικό της εργαστήρι. Αντιπροσωπεύει όμως και έναν τοπικό θρύλο, ένα έθιμο (την Αποκριά) και πολλά περισσότερα για την τοπική κοινωνία.

Αν δεν τον ξέρετε τον θρύλο, να σας θυμίσω την ιστορία του Κωνσταντή και της αγαπημένης του Λενιώς που ήθελαν πολύ να σμίξουν εις γάμου κοινωνίαν, αλλά όταν εκείνος γύρισε μια μέρα από το γυρολόι των δερμάτων, βρήκε το σπίτι της στοιχειωμένο από το θάνατο. Η Λενιώ είχε πέσει νεκρή από κεραυνό στην πηγή της Χάρμαινας, της συνοικίας με τα βυρσοδεψεία. Κι εκείνος πήδηξε από το Κάστρο της Ωριάς και στοίχειωσε σαν άγριο ανθρωπόμορφο τέρας την πηγή της Χάρμαινας. 

Θλιβερή, στοιχειωμένη, ιστορία; Όχι υποχρεωτικά. Αν σας πάω πίσω στις απαρχές της παράδοσης των… στοιχειών, όπως αυτό της Χάρμαινας, στον αρχαίο ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο που πέρασε στην δημοτική μας παράδοση, θα καταλάβετε: Τραγούδι και χορός, όσο να ξορκιστεί το αναπόφευκτο για όλους, ο θάνατος. Ο φόβος του θανάτου. Για το επέκεινα.

Μικρογραφία

Αν θέλετε ρωτήστε και τον συνθέτη Δημήτρη Μαραμή. Αλλά και τον Κερκυραίο ποιητή, στιχουργό και μεταφραστή που έγραψε, σήμερα, πάνω σε ρυθμικό ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, κατά τα πρότυπα των δημωδών (της δημοτικής μας παράδοσης και των επών της), τον μύθο του Στοιχειού της Χάρμαινας: «Γι’ αυτό το κρίμα το βαρύ, του έρωτα το πάθος, / σφραγίστηκε ο ουρανός, σφραγίστηκε ο τάφος. / Ο Κωνσταντής εστοίχειωσε εκεί σιμά στη βρύση / δεν έχει τόπο να σταθεί και τάφο να τον κλείσει. / Θρηνεί τις νύχτες μοναχός, σέρνει την αλυσίδα, / και στα στενά της Χάρμαινας γυρνά χωρίς πατρίδα».

Το Στοιχειό είναι μόνον το πρώτο μέρος μιας πρωτότυπης τριλογίας παραλογών, με στοιχειά και στοιχειώματα, που αποφάσισε να γράψει και να ανεβάσει υπό τον τίτλο «Στοιχειωμένοι», ως «σύγχρονο ελληνικό μιούζικαλ βασισμένο στα δημοτικά τραγούδια» ο Δημήτρης Μαραμής. Σαν ένα επόμενο επίπεδο, μετά τον «Ερωτόκριτό» του (με τον πολύφερνο Θοδωρή Βουτσικάκη και την Μαρίνα Σάττι). Ή, σαν μια «συνθετική σπουδή πάνω στον ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο», όπως μου λέει σε μια κουβέντα μας με πολλά… στοιχειά.

Συναρμόζοντας το «Στοιχειό της Χάρμαινας» με το «Γιοφύρι της Άρτας» (που χρειάστηκε να στοιχειώσει με την γυναίκα του αρχιμάστορα στα θεμέλια, μια και «ολημερίς το χτίζανε, το βράδυ εγκρεμιζόταν») και με το «Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού» («Μάνα με τους εννιά σου γιους και με τη μια σου κόρη, / την κόρη τη μονάκριβη την πολυαγαπημένη»… «Άκουσες, Κωσταντίνε μου, τι λένε τα πουλάκια; / πως περπατούν οι ζωντανοί με τους απεθαμένους»). Δύο αριστουργήματα της ελληνικής προφορικής παράδοσης, όπως τα θεωρεί ο συνθέτης.

Μικρογραφία

Δουλεύοντας πολύν καιρό πάνω σε αυτό το τρίο των «Στοιχειωμένων», ένα συμπέρασμα έβγαλε: ότι αντικατοπτρίζουν «την ανάγκη του ανθρώπου, ο οποίος ποτέ δεν δέχεται το τέλος του. Τον θάνατο. Κι έχει πάντα την ανάγκη για αναγέννηση και ανάσταση». Ανάγκη αρχετυπική κι αρχέγονη που έχει εκφραστεί σε ανάλογους μύθους από την αρχαιότητα, όπως η άνοδος της Περσεφόνης από τον Κάτω Κόσμο, ο Ορφέας και η Ευριδίκη. «Η ρίζα των μύθων διαρκώς ανακυκλώνεται και ανανεώνεται», μου λέει ο Δημήτρης Μαραμής.

Κάπου πάντα καραδοκεί και ο Έρωτας. Όπως εκείνος του Κωνσταντή με την Λενιώ στο «Στοιχειό», όπως η σχέση αδελφού και αδελφής στο «Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού», που θα μπορούσε να ιδωθεί και ως ερωτική. Πάνω σε αυτόν τον καμβά, ο Δημήτρης Μαραμής κέντησε ένα σπονδυλωτό μεν, ενιαίο δε, έργο με «συνεχή μουσική ροή, σαν μαθηματική φόρμα με ακρίβεια». Πάνω στον Λόγο και τον Ρυθμό του. «Δεν με ενδιαφέρει το εγκεφαλικό μέρος», μου διευκρινίζει. «Με ενδιαφέρει ο θεατής – ακροατής να δακρύζει και να ανατριχιάζει και να τον παρασύρει εσωτερικά αυτό που του προκαλεί ένα μαθηματικά δομημένο οικοδόμημα από νότες». Και αυτό μαζί με γεύση από ξενιτιά, με άρωμα μύησης (της κόρης που γίνεται γυναίκα), με τελετουργικά.

Ο Δημήτρης Μαραμής μου το ξεκαθαρίζει, καθώς αρχίζουμε να μιλάμε για το στυλ της μουσικής του: «Είμαι φανατικά μελωδιστής. Σε αυτή την εποχή, την γκρίζα, την ψυχρή, της ταχύτητας, του Ιντερνέτ και της πληροφορίας και της Πληροφορικής, πάθαμε ανοσία στο αίσθημα και στον λυρισμό. Σε αυτό, λοιπόν, εγώ έρχομαι κόντρα. Με ένα έργο που μιλάει με λέξεις ουσίας, βαθιές για πράγματα που μας καίνε βαθιά, με μια μουσική δοσμένη στη μελωδία. Και με ένα πάντρεμα των μουσικών παραδόσεων της Μεσογείου και των Βαλκανίων, πέρα από την Ελλάδα. Σε ένα έργο συνεχούς μουσικής ροής στο οποίο κυριαρχεί το τραγούδι. Και με έναν ρυθμό άτεγκτο που τα απογειώνει». Δεν υπάρχει πρόζα, κατά τα ειωθότα. «Το κάνω επίτηδες. Στην Ελλάδα δυστυχώς δεν έχουμε ακόμη την παιδεία στους περισσότερους ερμηνευτές, ώστε να μπορούν αβίαστα να βγάλουν την πρόζα μέσα από την μουσική και την μουσική μέσα από την πρόζα».

Μικρογραφία

Ο ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος δεν είναι περιοριστικός; «Χωρίς αυστηρό καμβά, αν αφεθείς δημιουργικά, δημιουργείς ένα έργο χαοτικό. Εδώ ο ρυθμός είναι ο καμβάς, μέσα σε ένα μυστηριακό πλαίσιο. Πάνω σε αυτόν ανέπτυξα πολλές μουσικές ρυθμολογίες. Και αν κάποιος νομίζει, κρίνοντας από το θέμα, ότι είναι κάτι βαρύ, κάνει λάθος. Γίνεται συχνά χορευτικό, όσο σκοτεινός και να είναι ο λόγος. Χορεύεται και τραγουδιέται αυτός ο λόγος. Όχι βαριά. Κάποτε ακόμη και ανάλαφρα. Κάποιες στιγμές σαν σε ένα πανηγύρι, με τα χάλκινα και τα λελελέ. Κάπως έτσι πάντα ξόρκιζε ο άνθρωπος τον φόβο και το φάσμα του θανάτου. Κάπως έτσι μπορεί να θαυμάσει κάποιος την ανθρώπινη φύση και το θάρρος. Που μέσα από το χορό και το τραγούδι λέει στο θάνατο: Δεν σε φοβάμαι».

stoixeiwmenoi

Ο Θοδωρής Βουτσικάκης, ο καλλίφωνος Ερωτόκριτός του και η Αργυρώ Καπαρού, με την καπνισμένη σκούρα φωνή της και το δόσιμο στις ερμηνείες της, στέκονται στην κορυφή του καστ από πολύ ταλαντούχους και νέους ερμηνευτές. Για τον Δημήτρη Μαραμή η επιλογή έγινε με βάση «την σημαντικότητα της χροιάς της φωνής καθενός». Η μοναδικότητα της Καπαρού, ο λυρισμός, το «λυρικό πένθος» στην φωνή του Βουτσικάκη, η γήινη Καρακώστα και οι άλλοι. Ο ίδιος δε θέλησε να αποθέσει για τη σκηνοθεσία την εμπιστοσύνη του στα χέρια του Θάνου Παπακωνσταντίνου.

Κάπως έτσι το στοίχειωμα, που εν τέλει είναι τραγούδι κόντρα στον φόβο για το επέκεινα, από το «Στοιχειό της Χάρμαινας» (την σύγχρονη εκδοχή του Σωτήρη Τριβιζά σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, κατά τη δημοτική παράδοση) θα κυλήσει σαν το νερό κάτω από το Γιοφύρι της Άρτας και θα καταλήξει στο εμβληματικό «Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού», που χρονολογείται πριν από τον 9ο αιώνα, ως μία από τις παλαιότερες παραλογές της ελληνικής – προφορικής – παράδοσης, σε  στίχο ανομοιοκατάληκτο και παροξύτονο, και σε 262 παραλλαγές, από τη Μικρά Ασία έως το Ιόνιο. Μέχρι τον ύστατο διάλογο: «Ποιος είν' αυτός που μου χτυπάει και με φωνάζει μάνα; / - Άνοιξε, μάνα μου, άνοιξε κι εγώ είμαι η Αρετή σου. / Κατέβηκε, αγκαλιάστηκαν κι απέθαναν κι οι δύο».

Μικρογραφία

Info

Δημήτρης Μαραμής, «Οι Στοιχειωμένοι». Σύγχρονο ελληνικό μιούζικαλ, παραγγελία του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, βασισμένο στα αυθεντικά δημοτικά τραγούδια «Το Γιοφύρι της Άρτας», «Του Νεκρού Αδελφού», αλλά και «Το Στοιχειό της Χάρμαινας» σε ποίηση Σωτήρη Τριβιζά.

Την Πέμπτη 28 Φεβρουαρίου και την Παρασκευή 1 Μαρτίου 2019, στις 20:00, στην Αίθουσα Αλεξάνδρα Τριάντη του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (Βας.Σοφίας, τηλ. 210-7282.333). Σκηνοθεσία: Θάνος Παπακωνσταντίνου. Σκηνικά – κοστούμια: Νίκη Ψυχογιού. Φωτισμοί: Χριστίνα Θανάσουλα. Διανομή (με αλφαβητική σειρά): Θοδωρής Βουτσικάκης Κωσταντής, Χορός, Βασίλης Δημακόπουλος Πρωτομάστορας, Χορός, Ελένη Δημοπούλου Λενιώ, Αρετή, Χορός, Νίκος Ζιάζιαρης Χορός, Στοιχειά, Μάστοροι, Άνεμοι, Αργυρώ Καπαρού Μάνα, Χορός, Βασιλική Καρακώστα Γυναίκα Πρωτομάστορα, Χορός, Λητώ Μεσσήνη Χορός, Πουλί, Άνεμοι, Σταμάτης Πακάκης Χορός, Στοιχειά, Μάστοροι, Άνεμοι.

Συμμετέχει μουσικό σύνολο. Μουσική διεύθυνση, πιάνο: Δημήτρης Μαραμής. Εισιτήρια: 9-45 ευρώ.

Παύλος Ηλ. Αγιαννίδης