Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο

ART & LIFE

Δημήτρης Μαυρίκιος: Εσείς, πώς θέλετε να... φορέσετε τον ρόλο σας;

Περί προσώπων και προσωπείων μας, για το Μάνο Χατζιδάκι και τα μαθήματα ζωής του Θεάτρου
ART & LIFE
Κυρ, 27/01/2019 - 20:09
Γράφει o Παύλος Ηλ. Αγιαννίδης

Για τα πρόσωπα και τα προσωπεία μας, για το Μάνο Χατζιδάκι και τα μαθήματα ζωής του Θεάτρου μιλάει ο σκηνοθέτης και ηθοποιός του «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε», στο Εθνικό.

Ελάτε, πείτε την αλήθεια. Μήπως θα θέλατε να εγκαταλείψετε μια για πάντα τον ρόλο της ζωής σας και να μπείτε σε έναν άλλον ρόλο, που θα έχετε επιλέξει; Α, μήπως ήδη το κάνετε αυτό; Ο Λουίτζι Πιραντέλο έχει φροντίσει, από το 1928 ακόμη, να έχετε μια γεύση από αυτή την εκδοχή «πλαστοπροσωπίας» (ή, μάλλον, «πλαστοπροσωπείου») επί θεατρικής σκηνής. Και η απόφαση δική σας.

Ας μιλήσουμε, λοιπόν, για ρόλους που δεν θέλουν να είναι ρόλοι, «ξεκάνουν» τον σκηνοθέτη τους και μπαίνουν στο πετσί του ρόλου που τους αρέσει. Γιατί έτσι. Γιατί μπορούν. Ή, απλά, επειδή θέλουν. Δεν είναι και άσχημα για έναν σκηνοθέτη να σκύψει πάνω από ένα έργο που τον… καταργεί και να κοιτάξει την ζωή των ρόλων μας. Κατάματα. Ο Δημήτρης Μαυρίκιος, το ομολογεί, έχει ένα θέμα με αυτόν τον κύριο Πιραντέλο. Και το «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» είναι η απόδειξη. Όπως είναι και η απόδειξη ότι ο δεινός θεατράνθρωπος, είτε πιάσει τον Εμμανουήλ Ροϊδη, είτε πιάσει τον Δάντη, είτε τον Πιραντέλο, καταφέρνει να κάνει θέμα. Δεν είναι κρυφό ότι το «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» είναι Το Θέμα, ή η μεγάλη φετινή επιτυχία, στο Εθνικό Θέατρο. Κι εκείνος και ξέρει και ευθύνεται.

Μικρογραφία

«Δεν θα ήθελα να δώσω οπωσδήποτε ένα πολιτικό νόημα στην επιλογή των ηθοποιών ενός θιάσου να αποφασίσουν να «καθαιρέσουν» τον σκηνοθέτη τους, όπως συμβαίνει στο «Αποψε Αυτοσχεδιαζουμε» του Πιραντέλο.

Όπως και δεν βλέπω μονοδιάστατα ως αλληγορία για την πολιτική επικράτηση του ναζισμού την «Πρόβα Ορχήστρας» του  Φελίνι», αρχίζει να μου εξηγείται ο Δημήτρης Μαυρίκιος. «Θα μείνω στην Τέχνη. Μια τέτοια «πατροκτονία» στο πλαίσιο μιας Τέχνης όπως το θέατρο, ειδικά σε έργα σύνθετα και πολυπρόσωπα, είναι ουτοπία. Μετά από την κατάργηση του σκηνοθέτη ενός σύνθετου έργου ή του μαέστρου μιας συμφωνίας, δεν θα λείπει παρά να περιμένουμε την εξέγερση των ηρώων ενός μυθιστορήματος, που θα θέλουν να  γράψουν μόνοι τους αυτό που ξεκίνησε ο δολοφονημένος από τους ίδιους συγγραφέας τους... Ο πλήρης παραλογισμός».

Αν δεν είναι παραλογισμός ελευθερίας ρόλων, τι είναι, τελικά; «Οι ρόλοι ζουν μέσα απ' τους ηθοποιούς. Αλλά και το αντίστροφο: οι ηθοποιοί, όπως και όλοι οι άνθρωποι, είναι, είμαστε ρόλοι κατά κάποιον τρόπο. Ο καθένας μας συντίθεται από πολλούς ρόλους που κουβαλάει μέσα του. Το δράμα μας, λέει ο Πιραντέλο, γεννιέται από την ψευδαίσθηση ότι είμαστε ένας. Πράγμα που δεν αληθεύει. Ο καθένας μας είναι πολλοί άνθρωποι μαζί, ανάλογα με τις διαφορετικές εκφάνσεις της ύπαρξής μας. Είμαστε ένας με εκείνον, ένας με τον άλλο, τελείως διαφορετικοί. Και παρόλα αυτά, ζούμε μέσα στην πλάνη, ότι είμαστε πάντα ένας, ο ίδιος για όλους κι ότι αυτός ο ένας αποτελεί τον εαυτό μας σε κάθε μας πράξη... Μεγάλη αυταπάτη!»

Μικρογραφία

Δεν θα μπορούσε να πει «με ψυχαναλυτική αυτογνωσία» τι είναι εκείνο που τον ωθεί προς τα λημέρια του Πιραντέλο ξανά και ξανά. «Ίσως η δύναμη και η ομορφιά που πηγάζουν μέσα από τη ζεύξη ζωής και τέχνης. Ίσως το ότι για ένα καλοφτιαγμένο ψεύτικο λουλούδι λέμε «είναι ωραίο σαν αληθινό» ενώ για ένα πραγματικό λουλούδι έχουμε πει «είναι ωραίο σαν ψεύτικο». Το απόλυτο οξύμωρο! Ένας παραλογισμός μας που δεν τον συνειδητοποιούμε εύκολα. Δηλαδή... ο Πιραντέλο!»

Να που επιστρέψαμε στον παραλογισμό. Και το θέατρο; Ένας παραλογισμός; Μια τέχνη που μετουσιώνεται και αλλάζει; Πόσω μάλλον όταν έχουμε να κάνουμε εδώ με έναν «ύμνο στο θέατρο», όπως έχει χαρακτηρισθεί η ουσία – και η δομή του θεάτρου εν θεάτρω – το «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε».

«Το θέατρο δεν κινδύνευσε ούτε απ' την επέλαση του κινηματογράφου, ειδικά του ομιλούντος, ούτε από την τηλεόραση αργότερα, ούτε από την όποια τέχνη μπορεί να διαδοθεί μέσω των υπολογιστών στις μέρες μας», ξεκινάει να απαντά ο Δημήτρης Μαυρίκιος. Όχι πια ο «καθαιρεμένος» σκηνοθέτης της παράστασης, αλλά ο δραστήριος – πάντα – θεατράνθρωπος που αρέσκεται στα δύσκολα. «Το θέατρο είναι τέχνη ζωντανή από τη φύση της, τέχνη αδέσμευτη, που δεν αναπαράγει κάτι ήδη δημιουργημένο και δεν περιορίζεται στο ορθογώνιο παραλληλόγραμμο μιας οθόνης: ξεχειλίζει σε όλο τον χώρο γύρω από τον δέκτη του, τα νώτα του οποίου δεν είναι ποτέ ασφαλή όπως στον κινηματογράφο. Το θέατρο δεν έχεις την επιλογή να το δεις μόνος στο σπίτι σου ή με παρέα πίνοντας και σχολιάζοντας... Οφείλεις να πας στον τόπο του, όπως πήγαινε ή πάει κανείς σε ναό και να το παρακολουθήσεις· συχνά με κατάνυξη... Αυτή η μετακίνηση ήταν, είναι και θα είναι πάντα μια διαδρομή προς κάτι σαν τελετουργία. Αλλάζει βέβαια το θέατρο... Ανανεώνονται οι κώδικές του... Αλλά παραμένει πάντα μυσταγωγικό...»

Μικρογραφία

Εντάξει, με αυτό το θέατρο, με αυτή την κατάνυξη, την μυσταγωγία κάτι θέλει να πει ο καθένας. Και ο Δημήτρης Μαυρίκιος θα έχει, μάλλον, τα δικά του να πει.

«Νιώθω ότι το να περάσω κάποια μηνύματα μέσα από το θέατρο δεν είναι για μένα καθοριστικός παράγων της επιλογής ενός έργου ή και του τρόπου που θα το παρουσιάσω. Η καλλιτεχνική δημιουργία προκύπτει από μια ανάγκη να αφηγηθώ κάτι. Αυτό το κάτι έχει οπωσδήποτε μηνύματα μέσα του, αλλά δεν είναι τα μηνύματα που πυροδότησαν την επιλογή του. Συνήθως είναι τα συναισθήματα, ή αν θέλετε, ακόμα και ένα αισθητικό κίνητρο που μπορεί να φωλιάζει μέσα σε μια ιδέα. Αλλά δεν θα το ονόμαζα μήνυμα. Αυτοσκοπός η αισθητική; Ίσως ενίοτε... Όπως συμβαίνει πολλές φορές σε άλλες τέχνες. Τι μηνύματα να περάσεις μέσα απ' την απαθανάτιση ενός λατρεμένου τοπίου στη ζωγραφική; Ή στη μουσική; Τι ιδέες να στείλεις μέσα από το πεντάγραμμο;»

Πεντάγραμμο, είπαμε και ας σταματήσουμε με την ευκαιρία σε άλλο ένα ορόσημο, στο οποίο εμφυσά ξανά μουσική ζωή η παράσταση του Δημήτρη Μαυρίκιου στο Εθνικό. Στον αξέχαστο Μάνου Χατζιδάκι, στον οποίο ο ίδιος χρωστάει την πρώτη σκηνοθεσία του. Σε αυτό το «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» ακούγονται ξανά (σε «μαγικές» επανερμηνείες και παραλλαγές από τον μαθητή του Νίκο Κυπουργό) τα τραγούδια του Μάνου για το «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» του 1961. Όπως το «Μαντολίνο», «Ο ταχυδρόμος», η «Πέτρα»… «Πιστεύω ότι η μουσική του Μάνου Χατζιδάκι έχει πλέον καταξιωθεί μέσα από τη διαχρονική της αξία ως μείζων μουσική δημιουργία του 20ου αιώνα στον τόπο μας», εκτιμά ο σκηνοθέτης και ηθοποιός στον ρόλο του... σκηνοθέτη, που «καθαιρείται» από τους ηθοποιούς. «Αυτή είναι η αύρα του Χατζιδάκι: η μουσική του. Μια αύρα που έχει και θα έχει τη δύναμη να μας οδηγεί σε κάτι παραπέρα, κάτι μεγαλύτερο από μας. Όχι ότι ο στοχασμός του, επαναστατικός από πολλές απόψεις, δεν συνεχίζει να έχει συχνά αντίκρισμα και στις μέρες μας. Η μουσική όμως, πέρα από οποιονδήποτε στοχασμό και περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη τέχνη, έχει τη δύναμη να ταξιδεύει η ίδια -αλλά και να μας ταξιδεύει- ανεμπόδιστα στον χώρο και στον χρόνο. Και το έργο του Μάνου Χατζιδάκι μπορεί να το κάνει αυτό όσο ελάχιστα έργα».

Μικρογραφία

Πίσω στα βασικά: Τα ερωτήματα που μπορεί να θέτει στον κάθε θεατή το θέατρο, είναι ποικίλα, συνεχίζει την σκέψη του ο Δημήτρης Μαυρίκιος. «Αν το δούμε, όμως, απ' τη δική μας σκοπιά, και εννοώ τη σκοπιά όσων από εμάς κάνουμε θέατρο, ένα αμείλικτο ερώτημα που γεννιέται είναι: μήπως τελικά το θέατρο είναι επικίνδυνη υπόθεση για αυτούς που το κάνουν; Το ότι ο Πιραντέλο βάζει στο φινάλε του «Απόψε Αυτοσχεδιάζουμε» την ηθοποιό του, -προσοχή: όχι την ηρωίδα του αλλά την ηθοποιό του- να πεθαίνει επί σκηνής, εμένα μου γεννάει αυτό το τρομακτικό ερώτημα... Για να μην πάμε και στους «Γίγαντες του Βουνού», όπου επίσης η ηθοποιός πεθαίνει επί σκηνής και μάλιστα πετροβολημένη από τους θεατές... Εκεί πια κι αν γίνεται ακόμα πιο τρομακτικό!»

Πρόσωπα που φορούν προσωπεία, λοιπόν. Για να νιώθουν καλύτερα; Για να νιώθουν σημαντικά; Μπορεί κάτι να αλλάξει το θέατρο μέσα μας, εντός και εκτός του ρόλου; Ο Δημήτρης Μαυρίκιος έχει απάντηση: Μπορεί να μας κάνει «να αναρωτηθούμε αν αξίζουν, ή έστω αν έχουν πειθώ, τα προσωπεία που φοράμε για να υποδυθούμε τους ρόλους που έχουμε φορτώσει στον εαυτό μας. Κι ίσως τότε  αποτινάξουμε αυτά τα προσωπεία, για να μείνουμε με το πρόσωπο υπερήφανα γυμνό απέναντι στον καθρέφτη μας και, κυρίως, απέναντι στα προσωπεία των άλλων, ακόμα κι αν εκείνα μας οικτίρουν για... τη γύμνια μας». Και ίσως εδώ έρχεται να κολλήσει η αγαπημένη του φράση από τον – εν λόγω – Πιραντέλο: «Ιδίοις εξόδοις θα μάθεις ότι στη μεγάλη διαδρομή της ζωής θα συναντήσεις πολλά προσωπεία, μα λίγα πρόσωπα». Σαν επίμετρο και αυτής της συζήτησης. Αν και σας έχω και καλύτερο. Εκείνο, το εμβληματικό που ψέλιζε ο αξέχαστος Δημήτρης Μυράτ, πάνω στη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, στην πρωταρχική παράσταση του 1961, το οποίο εδώ ανέλαβε να κοινωνήσει στο κοινό, στον ύμνο του (απόσταγμα!) για το Θέατρο, ο Δημήτρης Μαυρίκιος: «Η παράσταση δεν είναι φώτα δεν είναι σκηνικό είναι οι άνθρωποι εσείς κι εγώ».

Όπου ο Ρωμαίος, η Ιουλιέτα, ο ταχυδρόμος (που «ήταν παιδί στα δεκαεφτά») είναι και επιδίδουν το μήνυμα του Θεάτρου. Ακόμη και με το θάνατό τους. «Ποιός θα σου δώσει, αγάπη μου, το τελευταίο φιλί μου». Και κυρίως: Πως...

 

Info

«Απόψε αυτοσχεδιάζουμε - μια παράσταση βασισμένη σε ένα θέμα του Λούιτζι Πιραντέλο» στο Εθνικό Θέατρο, Κεντρική Σκηνή (κτίριο Τσίλερ, Αγίου Κωνσταντίνου 22-24, τηλ. 210-5288.170-1) έως 24 Φεβρουαρίου.

Συντελεστές: Δημήτρης Μαυρίκιος, Μετάφραση, Διασκευή, Σκηνοθεσία. Μάνος Χατζιδάκις, πρωτότυπη μουσική. Δημήτρης Πολυχρονιάδης, Σκηνικά, συνεργασία στη διασκευή. Νίκη Ψυχογιού, Κοστούμια. Νίκος Κυπουργός, Διασκευή, Προσαρμογή, Ενορχήστρωση. Στάθης Σκουρόπουλος, Σχεδιασμός ήχου, Ενορχήστρωση. Λευτέρης Παυλόπουλος, Φωτισμοί. Βάλια Παπαχρήστου, Κίνηση, Χορογραφίες. Έρι Κύργια, δραματολόγος παράστασης.

Κινηματογραφικά: Δημήτρης Μαυρίκιος, Σκηνοθεσία. Άγγελος Παπαδόπουλος, Σκηνοθεσία, Διεύθυνση Φωτογραφίας, Ειδικά εφέ. Ιωάννα Σπηλιοπούλου, Μοντάζ.

Ερμηνεύουν: Κωνσταντίνος Αρνόκουρος, Γιάννης Αρτεμισιάδης, Μιχάλης Αρτεμισιάδης, Μαρία Βαρδάκα, Αλέξανδρος Βάρθης, Γιάννης Βογιατζής, Δημήτρης Κακαβούλας, Δημήτρης Μαυρίκιος, Γιώργος Μπένος, Λιλή Νταλανίκα, Ράνια Οικονομίδου, Εύα Οικονόμου – Βαμβακά, Στέφανος Παπατρέχας, Γιούλικα Σκαφιδά, Νεκτάριος Φαρμάκης, Λυδία Φωτοπούλου. Στην οθόνη: Νίκος Καραθάνος. Τραγούδι: Λιλή Νταλανίκα, Ράνια Οικονομίδου, Στέφανος Παπατρέχας. Συμμετέχουν: Γιώργος Κουτσιμάνης, Βαγγέλης Λυκούδης, Στέλιος Πανταγιάς.

Η παράσταση είναι κατάλληλη για θεατές από 15 ετών και άνω. Παραστάσεις: Τετάρτη 19:00, Πέμπτη, Παρασκευή, Σάββατο 20:30 και Κυριακή 19:00. Εισιτήρια: 10-25 ευρώ.

 

 

 

Παύλος Ηλ. Αγιαννίδης